Een team van astronomen, onder leiding van wetenschappers van de Koninklijke Sterrenwacht van België, hebben ontdekt dat een ster met de naam Sakurai’s Object in de afgelopen 30 jaar zes keer zo heet is geworden, een van de snelste stijgingen die ooit zijn waargenomen. Sakurai’s Object is een ster aan het eind van zijn leven die in de jaren negentig opnieuw ontbrandde als een ‘herboren’ ster.

Dertig jaar geleden had hij een temperatuur die vergelijkbaar was met die van onze Zon. De ster is nu een nieuwe fase van stellaire evolutie ingegaan en is nu een Wolf-Rayet-ster. Nieuwe waarnemingen tonen aan dat de ster langzamer opwarmt dan sommige van de meest recente theorieën voorspelden, wat een belangrijke toetssteen vormt voor theorieën die de laatste stadia van het leven van een ster beschrijven. De snel veranderende ster biedt astronomen een zeldzame kans om de stellaire evolutie in realtime te volgen.

Met behulp van de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chili hebben onderzoekers, onder leiding van Peter van Hoof en Griet Van de Steene van de Koninklijke Sterrenwacht van België, Sakurai’s Object bestudeerd, een zeldzame ‘herboren’ ster die in 1996 onverwacht weer tot leven kwam nadat hij de laatste stadia van zijn evolutie had bereikt. Hun bevindingen, die vandaag zijn gepubliceerd in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, tonen aan dat de ster een nieuwe fase in zijn evolutie is ingegaan, waarbij hij de krachtige sterrenwind ontwikkelt die kenmerkend is voor Wolf-Rayet-sterren. Het onderzoek biedt nieuw inzicht in de laatste stadia van de stellaire evolutie en helpt astronomen theorieën te toetsen die anders duizenden of miljoenen jaren zouden vergen om te verifiëren.

Dr. Peter van Hoof van de Sterrenwacht zei: “Bij de meeste sterren is het onmogelijk om hun evolutie op menselijke tijdschaal te zien. Om hun evolutie te begrijpen, rest ons niets anders dan veel verschillende sterren te observeren en uit te zoeken welke zich in verschillende stadia van hetzelfde traject bevinden. Sakurai's Object biedt iets dat veel zeldzamer is. Het is een van de weinige sterren waarvan bekend is dat ze binnen slechts enkele decennia drastisch zijn veranderd, waardoor we de kans krijgen om de stellaire evolutie in realtime te volgen. Met onze waarnemingen kunnen we theorieën over de evolutie van sterren toetsen en nieuwe inzichten verwerven in een van de kortste en minst begrepen fasen in het leven van een ster die aan het eind van zijn evolutie is aangekomen.”

De wetenschappers denken dat de ster vergelijkbaar was met onze Zon, maar dat de kernfusie al was gestopt en de ster aan zijn reis was begonnen om een witte dwerg te worden – de hete, dichte kern die overblijft nadat een gewone ster sterft. De ster onderging een zeldzame gebeurtenis die bekendstaat als een ‘zeer late thermische puls’, waarbij een laag helium diep in de ster plotseling weer ontbrandt.

Door deze gebeurtenis zette de ster snel uit, koelde af en stootte grote hoeveelheden materiaal de ruimte in, waardoor hij tijdelijk terugkeerde naar een eerder stadium van zijn leven; astronomen omschreven hem daarom als een ‘herboren’ ster. Er zijn tot nu toe slechts twee sterren rechtstreeks waargenomen die een dergelijke dramatische wedergeboorte doormaakten: Sakurai’s Object en V605 Aquilae. Na de uitbarsting raakte Sakurai's Object verborgen achter dikke wolken van gas en stof die tijdens de uitbarsting waren vrijgekomen, waardoor het moeilijk was om de ster rechtstreeks waar te nemen.

Om de huidige toestand te onderzoeken, analyseerde het team licht dat was verzameld door de Very Large Telescope en vergeleek dit met geavanceerde computermodellen die de atmosferen en krachtige winden van Wolf-Rayet-sterren simuleren. De waarnemingen brachten kenmerkende sporen van koolstof en helium aan het licht, waardoor de onderzoekers de temperatuur, de chemische samenstelling en de parameters van de sterrenwind konden bepalen. Hun analyse suggereert dat de oppervlaktetemperatuur van de ster momenteel tussen ongeveer 27.000 en 36.000 graden Kelvin ligt, wat aantoont dat de ster zich opnieuw opwarmt na de dramatische uitbarsting van bijna drie decennia geleden.

Dr. Griet Van de Steene van de Sterrenwacht voegde hieraan toe: “Sakurai’s Object evolueerde veel sneller dan bestaande modellen voor stellaire evolutie hadden voorspeld. Dit leidde tot een nieuwe generatie modellen die we nu moeten toetsen. Uit onze metingen blijkt dat de ster langzamer opwarmt dan sommige van deze nieuwe modellen voorspelden. Dat biedt ons een belangrijke manier om te toetsen welke theorieën het beste beschrijven wat er gebeurt wanneer een ster in de nadagen van zijn leven kortstondig weer tot leven komt. Als we de ster de komende jaren blijven volgen, verwachten we veel meer te leren over deze opmerkelijke fase van de stellaire evolutie.” De bevindingen wijzen er ook op dat Sakurai’s Object zich in een vroeger stadium van zijn evolutie bevindt dan V605 Aquilae, dat ongeveer 80 jaar geleden een soortgelijke gebeurtenis doormaakte.

Het team zal Sakurai’s Object blijven observeren terwijl het verder evolueert en zijn reis naar een witte dwerg voortzet, om zo meer te weten te komen over een van de snelste en meest ongewone fasen van stellaire evolutie die ooit zijn waargenomen.

Bron: Koninklijke Sterrenwacht van Berlgië

De European Research Council (ERC) heeft vandaag de winnaars bekendgemaakt van de meest recente Starting Grants. Kaustubh Hakim, onderzoeker bij zowel de Koninklijke Sterrenwacht van België als de KU Leuven, heeft een beurs ontvangen voor het ExoGeochem-project, met de Sterrenwacht als gastinstelling. De ERC Starting Grants worden toegekend aan beginnende onderzoekers in heel Europa. De beurzen laten onderzoekers toe om ambitieuze ideeën te ontwikkelen, hun eigen teams samen te stellen en hun onafhankelijkheid op te bouwen in een cruciale fase van hun loopbaan.

Kaustubh Hakim is een van de 421 laureaten van de ERC Starting Grant. De wetenschapper heeft via het Belspo FED-tWIN-programma een gedeelde aanstelling bij de Koninklijke Sterrenwacht van België en het Instituut voor Astronomie van de KU Leuven. Hij is de eerste actieve onderzoeker binnen het FED-tWIN-programma die een ERC beurs ontvangt. Hij startte met een opleiding tot elektronica-ingenieur en werkte eerst in het bankwezen voor hij zich toelegde op astronomie. Hierin behaalde hij een masterdiploma in België, behaalde een doctoraat in Nederland en vervulde lang een postdoctorale functie in Zwitserland, voor hij terugkeerde naar België. Zijn onderzoek verbindt geochemie en planetologie om de samenstelling van exoplaneten te achterhalen.

Een beurs voor onderzoek naar exoplaneten aan de hand van modellering, hogedrukproeven en waarnemingen

Het project ExoGeochem (Geochemical Atmospheric Signatures of Sub-Neptune Exoplanets) wordt uitgevoerd aan de Koninklijke Sterrenwacht van België, met de KU Leuven als samenwerkingspartner. Het doel van het project is onderzoeken waaruit sub-Neptunus exoplaneten bestaan en hoe hun inwendige structuur vorm geeft aan de atmosferen die we waarnemen. Ongeveer de helft van de tot nu toe ontdekte exoplaneten behoort tot deze groep: werelden met een omvang die varieert van twee keer de grootte van de aarde tot de grootte van Neptunus. In ons eigen zonnestelsel komen zo’n planeten niet voor, waardoor astronomen geen referentiepunt hebben voor wat er onder hun dikke atmosferen ligt.

ExoGeochem zal de ontbrekende thermochemische gegevens aanleveren: hoe waterstof, gesteente en ijzer zich gedragen wanneer ze met elkaar in contact komen bij de druk en temperatuur die diep in zo’n planeten voorkomen. Laboratoriumexperimenten, kwantummechanische simulaties en modellen voor atmosferische chemie zullen worden samengebracht in één enkel raamwerk, zodat spectra die zijn geregistreerd door de James Webb-ruimtetelescoop, en later door Ariel en de Extremely Large Telescope, kunnen worden geïnterpreteerd in functie van waaruit een planeet daadwerkelijk bestaat.

De ERC Starting Grant levert ongeveer anderhalf miljoen euro op voor een periode van maximaal vijf jaar. Als hoofdonderzoeker zal Kaustubh Hakim het team samenstellen en begeleiden en de wetenschappelijke verantwoordelijkheid dragen voor de uitvoering van het project. Een deel van het budget zal worden gebruikt om een laboratorium uit te rusten met diamant aambeeldcellen, waarin monsters van minder dan een millimeter worden samengedrukt en verhit om de omstandigheden diep in het binnenste van een planeet na te bootsen. Zijn eigen wetenschappelijke bijdrage richt zich op de interacties tussen de inwendige structuur en de atmosfeer van rotsachtige en sub-Neptunus-exoplaneten. Dit vormt de rode draad die de theoretische, experimentele en observationele aspecten van het project met elkaar verbindt.

“Het binnenste van planeten wordt al decennia lang bestudeerd bij de Koninklijke Sterrenwacht, maar meestal aan de hand van modellen”, zegt Hakim. “Dankzij deze beurs, kunnen we die omstandigheden nabootsen in het labo, meten van wat er daadwerkelijk gebeurt, en die cijfers vervolgens terugkoppelen naar de telescoopgegevens. Het sluiten van die cirkel tussen experiment en waarneming is wat tot nu toe ontbrak voor sub-Neptunus exoplaneten.”

Bron: KSB

Waarnemingen van de ASPIICS-coronagraaf aan boord van de Proba-3-missie van ESA onthullen een wereld van kleinschalige activiteit in de buitenste laag van de zonne-atmosfeer, de corona. Dit blijkt uit een nieuwe studie onder leiding van de Koninklijke Sterrenwacht van België. Deze waarnemingen suggereren dat het gebied waar de zonnewind ontstaat, gevuld is met voortdurend bewegende structuren die mogelijk helpen de zonnewind zelf aan te drijven.

De biosfeer wordt gedefinieerd als het gebied aan het aardoppervlak, zowel als boven en onder het aardoppervlak waar leven bestaat. Het is een kwetsbaar systeem dat door vele factoren wordt beïnvloed. Het Koninklijk Belgisch Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA) werkte samen met 21 andere Europese onderzoeksinstellingen in het EURAMET-BIOSPHERE-project (Metrologie voor de biosfeer van de aarde: kosmische straling, ultraviolette straling en kwetsbaarheid van de ozonlaag), met als doel de impact van kosmische en UV-straling op de biosfeer van de aarde te evalueren, meer bepaald op de ozonlaag en de menselijke huidcellen.

Een plek waar astronomen hun kennis en verwondering kunnen voeden: dat is een treffende omschrijving van de sterrenwacht op La Palma, een van de Canarische Eilanden. Het Instituut voor Sterrenkunde van de KU Leuven beheert daar de Mercator-telescoop, waarmee onderzoekers sterren gedurende lange periodes aan de hemel kunnen volgen en zo nieuwe inzichten verwerven in hun evolutie. De telescoop krijgt binnenkort een nieuwe buur, die een rol zal spelen in de zoektocht naar planeten zoals de onze.

De koning en koningin der Belgen hebben een bezoek gebracht aan het Paranal Observatorium in de Chileense Atacamawoestijn. Daar bevinden zich, naast andere faciliteiten van wereldklasse, ESO's Very Large Telescope (VLT) en de toekomstige Extremely Large Telescope (ELT). Voor de koning was het zijn tweede bezoek aan ESO in Chili. In 2011 was hij op bezoek als troonopvolger.

Een recent vijfjarig onderzoek heeft nieuwe inzichten opgeleverd omtrent de eigenschappen van de Gele Hyperreuzen, een soort zware sterren bekend om hun sterke uitbarstingen. Wetenschappers onderzochten Rho Cassiopeiae (Rho Cas), HR 8752 en HR 5171A, en ontdekten dat Rho Cas ongeveer elke 10 tot 40 jaar uitbarstingen vertoont met grote temperatuursschommelingen aan het oppervlak.

Eerdere studies beweren dat de massa-extinctie die de dinosauriërs uitroeide, werd veroorzaakt door de uitstoot van grote hoeveelheden zwavel uit gesteenten in de Chicxulub impact krater. Een nieuwe studie gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Communications stelt dit scenario ter discussie.

Proba-3 is de nieuwste ESA-missie die op 4 december 2024 gelanceerd wordt. Proba-3 bestaat niet uit één, maar twee satellieten die in formatie rond de aarde zullen vliegen. Eén satelliet zal tijdens elke omwenteling zes uur lang een schaduw op de andere satelliet werpen, waardoor deze laatste een zonsverduistering kan waarnemen.

November 2019: Het Belgische Solar-Terrestrial Centre of Excellence (STCE) start met een ongeziene dienst die piloten en luchtverkeersleiders waarschuwt wanneer navigatie- en communicatiesystemen problemen kunnen ondervinden, of wanneer de gezondheid van passagiers en bemanning in gevaar is door ruimteweer.

Dit is geen Brussels volksfeest, maar een wetenschappelijk onderzoeksproject. OMMEGANG, een acroniem voor “Observing DARK Matter and MEteoroids with Gravimeters ANd GNSS”, probeert mini-zwarte gaten die vlak langs de aarde scheren te detecteren met behulp van gegevens van GNSS-positioneringssatellieten (waaronder de GPS- en Galileo-systemen) en supergeleidende gravimeters.

Het Instituto de Astrofísica de Canarias (IAC) en de KU Leuven in België hebben hun samenwerkingskader op het gebied van astrofysisch onderzoek uitgebreid. Beide instellingen hebben een overeenkomst getekend voor de voortzetting van de installatie van de Mercator-telescoop op het Roque de los Muchachos Observatorium (ORM), dat in 2002 operationeel werd en waarvan het observatiewerk zal worden versterkt na de installatie van een nieuw instrument genaamd MARVEL (Mercator Array for Radial Velocities).

Het TMT International Observatory LLC (TIO) heeft in juni 2024 een contract toegekend aan AMOS voor het ontwerpen en de productie van het tertiaire spiegelondersteuningssysteem en positioneringsassemblage (M3SSPA) van de toekomstige extreem grote TMT-telescoop. Zodra de TMT-telescoop gebouwd is, zal deze een primaire spiegel van 30 meter hebben en de grootste op aarde gebaseerde telescoop zijn. Hierdoor zal dit de grootste optische telescoop op het noordelijk halfrond zijn.

Vandaag heeft de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA het licht op groen gezet voor de allereerste ruimtemissie gewijd aan de detectie van zwaartekrachtgolven. Met de formele adoptie van de LISA-missie door ESA komen de voorbereidingen rond deze ruimtetelescoop in een stroomversnelling. Na lancering in 2035 moet LISA de eerste waarnemingen van zwaartekrachtgolven vanuit de ruimte mogelijk maken. De Belgische activiteiten rond LISA worden sinds 2016 aangestuurd vanuit KU Leuven, onder leiding van kosmoloog Thomas Hertog.

Eerder onderzoek op het BIRA en elders heeft het bestaan van een ongrijpbare maar zeer grote bron van mierenzuur van onbekende oorsprong in de aardatmosfeer aan het licht gebracht. Mierenzuur is de dominante verzurende stof in wolken in neerslag op afgelegen locaties.

Een team van Europese astronomen, geleid door onderzoekers van het Instituut voor Sterrenkunde aan de KU Leuven, maakte recent waarnemingen met de James Webb Space Telescope om de atmosfeer van de nabijgelegen exoplaneet WASP-107b te bestuderen. Diep in de ijle atmosfeer van WASP-107b ontdekten ze niet alleen waterdamp en zwaveldioxide, maar zelfs silicium (zandwolken). De resultaten van de studie verschenen deze week in het wetenschappelijke vakblad in Nature.

Fijn stof van verpulverd gesteente dat vrijkwam bij de Chicxulub meteorietinslag heeft waarschijnlijk een dominante rol gespeeld bij de afkoeling van het klimaat, de verstoring van fotosynthese en het massa uitsterven van het leven op onze planeet 66 miljoen jaar geleden. Dit is de conclusie van een nieuw onderzoek, gepubliceerd in Nature Geoscience, waaraan Belgische onderzoekers van de Koninklijke Sterrenwacht van België (ORB), de Vrije Universiteit Brussel (VUB), de Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen en de KU Leuven hebben bijgedragen.

De analyse, door een team van wetenschappers verbonden aan de InSight-missie, van seismische gegevens die zijn geregistreerd op Mars na een meteorietinslag die plaatsvond in september 2021 verandert onze kijk op de interne structuur en evolutie van de Rode Planeet drastisch. Een studie die hierover op 26 oktober werd gepubliceerd in het tijdschrift Nature, en waaraan onderzoeker Attilio Rivoldini van de Koninklijke Sterrenwacht van België meewerkte, stelt een nieuw model voor het inwendige van Mars voor, met een heterogene mantel die een gesmolten silicaatlaag bevat boven de vloeibare metaalkern.

Brussel, 10 oktober 2023 - Vandaag publiceren het Europees Ruimteagentschap (ESA) en de Gaia-samenwerking nieuwe gegevens in de vorm van vijf Focused Product Releases. De resultaten zijn veelbelovend en bieden met deze datapublicatie een voorproefje van wat de vierde versie van de Gaia-catalogus (Gaia DR4) zal inhouden die eind 2025 wordt verwacht.

Een wetenschappelijk team onder leiding van de Koninklijke Sterrenwacht van België (KSB) en de KU Leuven, heeft vastgesteld dat magnetische golven met een hoge frequentie essentieel zijn om de atmosfeer van de zon op te warmen tot miljoenen graden. Deze bevinding werpt een nieuw licht op het meest intrigerende zonne-mysterie: wat maakt de atmosfeer van de zon zoveel heter dan haar oppervlak?

Aan de hand van waarnemingen gemaakt met de NASA TESS ruimtetelescoop en spectroscopie van de KU Leuven Mercator telescoop is een team van onderzoekers van de KU Leuven erin geslaagd om een nieuwe zware pulserende ster te ontdekken, genaamd HD192575, en zowel diens massa, leeftijd en interne rotatie te bepalen. Deze bevindingen zijn belangrijk aangezien zware sterren zoals HD192575 op een bepaalde dag zullen uiteenspatten als supernova en zo een kosmisch ballet scheppen op de nachthemel.